Κέλυφος είναι, όχι πέτσωμα

Καθώς το χτίσιμο της γάστρας προχωράει αργά αλλά σταθερά (ήδη έχουν τοποθετηθεί 7 + 7 πηχάκια), μπορώ να σταθώ λίγο πιο πίσω και να κάνω μερικούς υπαρξιακούς συσχετισμούς.
Σύμφωνα με το ναυπηγικό κατασκευαστικό σύστημα που εφαρμόζεται στα παραδοσιακά ξύλινα σκάφη (σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία στα σκάφη που χτίζονταν από τους ύστερους βυζαντινούς ιστορικούς χρόνους μέχρι τις μέρες μας, όπως αναλυτικά περιγράφεται στο βιβλίο του Κώστα Δαμιανίδη ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΝΑΥΠΗΓΙΚΗ) κατασκευάζεται πρώτα ο σκελετός του σκάφους και στη συνέχεια αυτός ντύνεται (πετσώνεται) με μαδέρια. Τα μαδέρια αυτά δεν είναι συνδεμένα μεταξύ τους, αλλά απλά είναι καρφωμένα πάνω στους νομείς του σκελετού. Με αυτόν τον τρόπο οι δυνάμεις της Θάλασσας που επιδρούν πάνω στο σκάφος παραλαμβάνονται εξ ολοκλήρου από τον σκελετό, ενώ το πέτσωμα απλά δεν αφήνει το νερό να περάσει μέσα στο σκάφος.
Πριν αρχίσει να εφαρμόζεται η παραπάνω μέθοδος και για μια περίοδο 4000 χρόνων εφαρμοζόταν η ναυπηγική κατασκευαστική μέθοδος σύμφωνα με την οποία κατασκευαζόταν πρώτα το κέλυφος της γάστρας από καδρόνια ΣΥΝΔΕΜΕΝΑ ΜΕΤΑΞΥ ΤΟΥΣ και στη συνέχεια κατασκευάζονταν από μέσα οι νομείς και άλλα τμήματα του σκελετού. Το "πέτσωμα" δηλαδή ήταν μια ενιαία γερή κατασκευή ικανή να παραλάβει φορτία, ήταν δηλαδή ένα κέλυφος. Με αυτόν τον τρόπο τα φορτία από τη Θάλασσα παραλαμβάνονταν από το κέλυφος της γάστρας και όχι από το σκελετό. Ο σκελετός χρησίμευε απλά για να στηρίζει τις διάφορες υπερκατασκευές του σκάφους πάνω στη γάστρα. Στην εργασία του καθηγητή Παναγιώτη Γ. Τουλιάτου "ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΚΡΙΣΙΜΩΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΠΛΟΙΟΥ ΤΗΣ ΚΕΡΥΝΕΙΑΣ στην οποία αναλύονται οι ανεκτίμητες πληροφορίες που αντλήθηκαν από την εκπληκτική εκείνη αρχαία κατασκευή γι' αυτό το ναυπηγικό σύστημα, αναφέρεται μεταξύ των άλλων: [...για μια μακρά περίοδο τουλάχιστον από το 2500 έως το 3000 π.Χ. και έως τους πρώτους βυζαντινούς ιστορικούς χρόνους, στην περιοχή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης ακολουθούσαν το λεγόμενο "κέλυφος πρώτα" (shell first) ναυπηγικό κατασκευαστικό σύστημα...Το ναυπηγικό σύστημα "κέλυφος πρώτα" θα μπορούσε να περιγραφεί σαν ένα ξύλινο κέλυφος γάστρας ενός σκάφους που συγχρόνως αποτελεί και το φέρον αυτού σύστημα. Επάνω σε αυτό το κέλυφος στερεώνεται το δευτερεύον φέρον σύστημα για να στηρίξει καταστρώματα, ιστίο κλπ.]. Στην ίδια εργασία περιγράφεται με λεπτομέρεια ο τρόπος της μεταξύ τους σύνδεσης των μαδεριών της γάστρας με εντορμίες, τόρμους, καβίλιες και παρεμβύσματα.

Οι τεχνικοί της εποχής εκείνης γνώριζαν σε βάθος τις ιδιότητες του ξύλου και εκμεταλλεύονταν πλήρως τις δυνατότητές του φτιάχνοντας σκάφη με μεράκι και αρμονία.

Στο σκάφους που φτιάχνεται εδώ χτίζεται πρώτα η γάστρα, ενώ τα πηχάκια που την αποτελούν συνδέονται μεταξύ τους με εποξική κόλλα. Εφαρμόζεται επομένως η ναυπηγική κατασκευαστική μέθοδος "shell first" και θα πρέπει πλέον να ομιλούμε για κέλυφος και όχι για πέτσωμα.

Πηγές (κατά χρονολογία δημοσίευσης):

Διερεύνηση κρίσιμων κατασκευαστικών χαρακτηριστικών του αρχαίου πλοίου της Κερύνειας (Παναγιώτης Γ. Τουλιάτος (Αρχιτέκτων Μηχανικός Καθηγητής ΕΜΠ) - 10/10/2009)
Κατασκευή ενός τρεχαντηριού σε ταρσανά του 19ου αιώνα. Αριστοτέλης Ράλλης, naftotopos, 18/02/2008
Τα Πλοία του Yassi Ada και της Ινέπολης Αριστοτέλης Ράλλης, naftotopos.gr, 30.04.07
Ελληνική Παραδοσιακή Ναυπηγική (Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα ΕΤΒΑ - Κ. Δαμιανίδης)

_

Ματίσεις στα πηχάκια του πετσώματος

Τα πηχάκια του πετσώματος ματίζονται πριν τοποθετηθούν στο σκάφος με φάλτσο 8:1 και εποξική ρητίνη για να είναι ανθεκτικές οι ματίσεις. Για το κόψιμο των φάλτσων εύκολα, γρήγορα και σωστά, έφτιαξα την κατασκευή που φαίνεται στις παρακάτω δύο εικόνες (ανοιχτή και τελειωμένη) που μοιάζει λίγο με διασταύρωση τρένων.

Τα δύο διαδοχικά πηχάκια που πρόκειται να ματιστούν μπαίνουν από δεξιά και από αριστερά, κάθονται το ένα δίπλα στο άλλο, και στη συνέχεια σύρεται το δισκοπρίονο χειρός στον οδηγό που βρίσκεται από πάνω με κλίση 8:1.

Κάποιες από τις σφήνες που περισσεύουν από το κόψιμο, ίσως φανούν χρήσιμες αργότερα. Για να κολλάω τις ματίσεις, έφτιαξα δύο θήκες από τεφλόν σαν την εικονιζόμενη παρακάτω (στο τεφλόν δεν κολλάει η εποξική), μέσα στις οποίες περνάνε τα φαλτσαρισμένα πηχάκια και σφηνώνουν μεταξύ τους.

Έτσι μπορώ να κάνω 6 ματίσεις τη φορά μέσα σε αυτές τις θήκες. Αφού ωριμάσει η εποξική - μετά από ένα 24ωρο τουλάχιστον - τα πηχάκια βγαίνουν από τις θήκες με ένα ελαφρό τράβηγμα προς τα πάνω.

_

Πέτσωμα επί τέλους!

Η αρχή του πετσώματος είναι ένα είδος ορόσημου στην διαδικασία του χτισίματος ενός ξύλινου σκάφους, αφού από τις "άχαρες" προηγούμενες δουλειές περνάμε στο ουσιαστικό χτίσιμο, όπου αρχίζει σιγά σιγά να παίρνει σχήμα η γάστρα και να φαίνονται οι καμπύλες της. Αυτό σημαίνει επίσης ότι από 'δώ και πέρα θα μπορώ να δουλεύω λιγάκι σχεδόν καθημερινά κολλώντας έστω και ένα πηχάκι. Δεν παίρνει πάνω από μια ώρα και κάτι, να ετοιμάσω την κόλλα, να τοποθετήσω ένα πηχάκι στη θέση του και να καθαρίσω εργαλεία και περίσσειες κόλλες. Έτσι, για τους επόμενους μήνες ελπίζω να υπάρχει σταθερή πρόοδος εργασιών. Η διαδικασία του πετσώματος είναι κατά γενική ομολογία το πιο ευχάριστο στάδιο του χτισίματος ενός ξύλινου σκάφους με καμπύλες, όπως αυτό εδώ.
Το απαιτούμενο μήκος κάθε πήχης, όπως αυτή καμπυλώνεται από την πρύμνη μέχρι την πλώρη, είναι 6,50 μέτρα. Φυσικά, πηχάκια με τέτοιο μήκος είναι αδύνατο να υπάρξουν. Είναι επομένως απαραίτητο τα πηχάκια να ματίζονται πριν από την τοποθέτησή τους για να αποκτούν το επιθυμητό μήκος. Λόγοι τεχνικοί, διαθεσιμότητας, χρονικού κόστους και αισθητικής (κυρίως) με οδήγησαν στο να επιλέξω το ξύλο Sipo για το πέτσωμα του σκάφους μου. Αγόρασα τα μακρύτερα μαδέρια που βρήκα, με μήκη 4,05 και 3,65 μέτρων, τα οποία με τα μηχανήματα του Λευτέρη μετατράπηκαν σε πηχάκια διατομής 30 x 18 mm. Τα πηχάκια θα κολληθούν με εποξική ρητίνη το ένα πάνω στο άλλο, η γάστρα δηλαδή θα έχει πάχος 18 mm, και αφού τριφτεί με το καλό στη συνέχεια, θα επικαλυφθεί μέσα - έξω με υαλούφασμα και εποξική ρητίνη.

Έξι πηχάκια (τρία δεξιά και τρία αριστερά) έχουν ήδη τοποθετηθεί. Οι μακριές και λεπτές ξυλόβιδες που τα κρατάνε πάνω στις φόρμες είναι προσωρινές και θα αφαιρεθούν αργότερα. Είναι απαραίτητο να προηγείται προτρύπημα για να μη σκίζονται τα πηχάκια κατά το βίδωμα.

Τα άκρα στις φόρμες έχουν καλυφθεί με ταινία για να μην κολλήσουν τα πηχάκια πάνω τους.

Φαλτσαρίσματα, πριν από το πέτσωμα

Τώρα που έχουν τοποθετηθεί όλα στη θέση τους και πριν αρχίσω να βλέπω τις καμπύλες του σκάφους, καθώς θα ασχολούμαι με το πολυπόθητο πέτσωμα, είναι απαραίτητο να γίνει μια εργασία που λερώνει: Η δημιουργία φάλτσων σε ορισμένα στοιχεία πάνω στα οποία θα "πατήσουν" οι τάβλες του πετσώματος.

Φάλτσα στις φόρμες:
Στα σχέδια δίνονται οι θεωρητικές θέσεις των φορμών. Υπάρχουν δύο τρόποι για να τοποθετηθούν: α) με το σώμα (πάχος) της φόρμας προς το στενότερο τμήμα της γάστρας και β) με το σώμα της φόρμας προς το φαρδύτερο τμήμα της γάστρας (σχήμα 1). Με τον (α) τρόπο τα άκρα των φορμών πρέπει να πλανιστούν φάλτσα και οι τάβλες του πετσώματος πατάνε καλά πάνω σ΄αυτές κατά τη διαδικασία του χτισίματος. Με τον (β) τρόπο οι φόρμες δεν πρέπει να πλανιστούν και οι τάβλες του πετσώματος πατάνε μόνο στις ακμές των φορμών. Άλλοι σχεδιαστές συνιστούν τον τρόπο (α) και άλλοι τον (β), ο καθένας με τα επιχειρήματά του. Αν και ο συγκεκριμένος σχεδιαστής συστήνει το (α) τρόπο - και μάλιστα τον απεικονίζει στα κατασκευαστικά σχέδια της ναυπηγικής εσχάρας, εγώ έκανα του κεφαλιού μου και εφάρμοσα τον (β) γιατί μου φαίνεται ότι είναι πιο κοντά στο μέρος της ακριβείας. Αν έκανα καλή επιλογή, θα φανεί στη... νεκροψία! Οι φόρμες επομένως δεν θέλουν φαλτσάρισμα.

Φάλτσα στο ποδόσταμα και στο σωτρόπι:
Πρέπει να αφαιρεθεί αρκετή ποσότητα υλικού για να πατήσει το πέτσωμα (σχήμα 2).

Η μεγαλύτερη ποσότητα αφαιρέθηκε με μια ηλεκτρική πλάνη χειρός και οι τελικές ρυθμίσεις έγιναν με το γωνιακό τριβείο και χαρτί #40. Με αυτή τη δουλειά όπως ήταν φυσικό γέμισε ο τόπος ροκανίδια και σκόνη, πολλή σκόνη! Η ολοπρόσωπη μάσκα με τα φίλτρα αποδείχτηκε σωτήρια.

Η ρύθμιση της γωνίας γίνεται τοποθετώντας σε διάφορα σημεία ένα εύκαμπτο πηχάκι το οποίο θα πρέπει να πατάει καλά στο φάλτσο. Το καθάρισμα του χώρου ύστερα από όλα αυτά είναι μια άλλη πονεμένη ιστορία... Επί τέλους!! Είμαι έτοιμος για να ξεκινήσω τη διαδικασία του πετσώματος.

Σύνδεση του καθρέπτη με το σωτρόπι

Οι τρεις τάβλες έχουν κολληθεί και το σωτρόπι έχει τώρα το απαιτούμενο πάχος των 45 χιλιοστών.


Αυτός ο αγκώνας από κοντραπλακέ 12 mm είναι το στοιχείο που ενώνει το σωτρόπι με την παπαδιά. Είχα ξεχάσει να τον φτιάξω στην ώρα του και αναγκάστηκα να ξηλώσω τον καθρέπτη από το ικρίωμα και να ανοίξω τις απαραίτητες σχισμές επί τόπου στις δύο πρώτες (πρυμνιές) φόρμες καθώς και στο τελειωμένο σωτρόπι.


Ελλείψει χώρου, έφτιαξα μικρά πρόχειρα "τραπεζάκια" μέσα στο ικρίωμα για να ακουμπάω τα εργαλεία

Σωτρόπι - συνέχεια

Νομίζω ότι αυτή ήταν η κατάλληλη στιγμή για να γίνει το άνοιγμα απ' όπου θα περάσει η θήκη της κινητής καρίνας. Άν γινόταν αργότερα στο τελειωμένο σωτρόπι, θα ήταν πιο δύσκολο.



Οι 2 από τις 3 τάβλες έχουν τοποθετηθεί και έχουν συσφιχθεί για να κολλήσουν. Μόνο για αυτήν την συγκόλληση χρειάστηκαν 330 γραμμάρια κόλλας (ρητίνη + καταλύτης). Πόσοι σφικτήρες χρειάστηκαν; Όσους και να έχει κανείς, ποτέ δεν είναι αρκετοί!

Σε αυτήν την εικόνα φαίνονται τα χιαστί δεσίματα της εσχάρας που ήταν απαραίτητα έτσι ώστε να γίνει πιο στιβαρή η όλη κατασκευή του καλουπιού.

Σωτρόπι

Το εσωτρόπιο ή σωτρόπι, δηλαδή το εσωτερικό τμήμα της τρόπιδας του σκάφους είναι το στοιχείο που έχει τον αριθμό (3) στο παραπάνω απόσπασμα σχεδίου. Έχει πάχος 45mm. Το φάρδος του είναι 120mm κοντά στην πλώρη και στην πρύμη, ενώ στο μέσον είναι φαρδύτερο (150mm), έχοντας στο κέντρο μια σχισμή απ' όπου περνάει η κινητή καρίνα. Θα κατασκευαστεί από 3 τάβλες πάχους 15mm από oregon pine κολλημένες μεταξύ τους με epoxy.Το μήκος του είναι 5,50 μέτρα. Αν και το oregon κυκλοφορούσε κάποτε στην ελληνική αγορά σε τέτοια μήκη, τα μακρύτερα βολικά κομμάτια που βρήκα τελευταία ήταν 4,20 μέτρα. Έπρεπε λοιπόν να κάνω ματίσεις. Από τον ξεχονδριστήρα του Λευτέρη βγήκαν 5 τάβλες πάχους 15mm και φάρδους όσο το φαρδύτερο τμήμα του εσωτρόπιου.

Οι ματίσεις έγιναν με φάλτσο 8:1 ώστε να αυξηθεί η επιφάνεια συγκόλλησης. Με αυτόν τον τρόπο η μάτιση να έχει την ίδια αντοχή με το άθικτο ξύλο.

Οι επιφάνειες, όπως βγαίνουν από τον ξεχονδριστήρα είναι λείες και πρέπει να τριφτούν με 80άρι χαρτί, ώστε να αγριέψουν, για να "δαγκώσει" καλύτερα η κόλλα epoxy.

Αφού έγιναν όλα αυτά, οι μακριές τώρα τάβλες στένεψαν στα δύο άκρα για να φτάσουν στα 120mm περίπου και είναι πλέον έτοιμες για τοποθέτηση και επί τόπου συγκόλληση μεταξύ τους. Ή μήπως όχι ακόμα;